اگرچه نام نوروز در پهلوی آمده است با این همه از چگونگی پیدایش و آئین های آن در هیچ یک از نوشته های پهلوی سخنی به میان نیامده است! نه در اوستا از آن سخنی رفته است و نه در پارسی باستان! تنها در چند متن پهلوی، یک متن مانوی به پارسی میانه و متنی دیگر به سغدی واژۀ نوروز آمده است. به راستی همۀ آگاهی ما از نوروز و چگونگی آن از دورۀ اسلامی و نوشته های نویسندگان مسلمان به پارسی و عربی است. در این مقاله، نخست واژۀ نوروز در متن پارسی میانه مانوی M319 S.2 بررسی شده، سپس بر پایۀ دو متن پهلوی ماه فروردین روز خرداد و بندهشن و نیز متن عربی جاحظ در المحاسن و الاضداد آن چه که دربارۀ این آیین می توان به دست آورد بررسی شده است. متن های پهلوی و مانوی، نویسه گردانی، آوانویسی و ترجمه شده اند و متن عربی، پس از آوردن متن اصلی، ترجمه شده است. سپس بر پایۀ دو متن پهلوی ماه فروردین روز خرداد و بندهشن و نیز متن عربی جاحظ در المحاسن و الاضداد آن چه که دربارۀ این آیین می توان به دست آورد بررسی شده است. متن های پهلوی و مانوی، نویسه گردانی، آوانویسی و ترجمه شده اند و متن عربی، پس از آوردن متن اصلی، ترجمه شده و بررسی شده است و نه در پارسی باستان! تنها در چند متن پهلوی، یک متن مانوی به پارسی میانه و متنی دیگر به سغدی واژۀ نوروز آمده است. به راستی همۀ آگاهی ما از نوروز و چگونگی آن از دورۀ اسلامی و نوشته های نویسندگان مسلمان به پارسی و عربی است.که بررسی شده است.

زبور مانوی یکی از زیباترین سروده های مانی است. بررسی درون مایه آن ما را با جهان بینی دین مانوی: دو جهان تاریکی و روشنی و پاره های نور رهایی یافته از دنیای مادی، آشنا می کند. تا پیش از بررسی دست نوشته های منحصر به فرد این اثر به سه زبان فارسی میانه، پهلوی اشکانی و سغدی به دست آمده از ناحیه تورفان، زبور قبطی تنها منبع موجود به شمار می رفت. از جمله این قطعه ها، قطعه M78 است که در بردارنده متنی به پهلوی اشکانی و ستایشی است برای پدر بزرگی که همان خداوند بزرگ جهان روشنی در اندیشه مانوی است. این متن جزء مجموعه متن های تورفانی آکادمی علوم براندنبورگ برلین است که، در این مقاله، ابتدا به معرفی دست نوشته و سپس حرف نویسی، آوانویسی، ترجمه و توضیحات لازم مفهومی و ریشه شناختی آن پرداخته شده است.

پیدایش و گسترش شتابان کیش نوظهور مانوی در سده سوم میلادی با استفاده از ابزارهای متعدد و متنوع تبلیغ دینی که حاصل نبوغ پدیدآورنده اش بود، نه تنها قلمرو شاهنشاهی ساسانی بلکه بخش هایی از سرزمین های امپراتوری روم در شرق و در مجاورت مرزهای ایران شهر و قسمت هایی از آسیای میانه، چین و شبه جزیره عرب را نیز در بر گرفت. یکی از شیوه های اثرگذار تبلیغی مانی و جانشینانش بهره گرفتن از باورهای شایع و رایج توده مردم و یکسان انگاری با آنها بود. باورهای آیین زروانی در قالب آموزه های دینی زردشتی، در اغلب نواحی فلات ایران، با اقبال در بین مردم مواجه شده بود. مانی با فراست از این ظرفیت برای باورپذیرکردن آموزه های کیش خود استفاده کرد. مبانی زروان باوری را می توان مشخصا در اصل دوبنی یا ثنویت و نیز اعتقاد به سه دور زمانی در کیش مانوی جست وجو کرد. همین طور پاره ای از پایه های اخلاقی محل توجه مانویان از باورهای زروانی متاثر بوده است. از سوی دیگر، نفوذ باورهای زروانی در کیش مانوی به شکلی حتی به تقسیمات سازمان دینی آن نیز راه یافته بود، اگرچه تعابیری در برخی متون متاخر مانوی هست که به نظر می رسد پیروان این کیش بعدها از اعتقادات زروانی اسلاف خود، نظیر باور به هم ریشه بودن اصل خیر و شر (اهورمزدا و اهریمن)، توبه کرده اند.

اینکه زبان اصلی نوشته ­های مانی زبانِ ارمانی (آرامی) بوده امروز در نزد محققان امری مسلّم است، ولی این را محققان به مرور دریافته اند. نقطۀ عطف در تاریخ مطالعات مانوی در این موضوع دو مقاله­ ای است که ترجمۀ آنها در این گفتار آمده است. زبان مانی گویشی از گویش­ های زبان ارمانی بوده و مانویان نوشته­ های او را از این گویش به زبان ­های دیگر ترجمه کرده بوده ­اند. ولی آن گویش گویش شهر رُها (Edessa) نبوده است.

کیش گنوسی یا Gnosticism در زمره مکاتب مهم دینی- عرفانی صدر مسیحیت است. در این جستار، مکاتب مهم گنوسی سده های دوم و سوم میلادی مورد تحلیل قرار می گیرد. مکاتب گنوسی عمده مبتنی بر آرا عارفان صدر مسیحیت، مانند: شمعون مغ، والنتین، مرقیون و بازیلیدس است. صبغه عرفان در ادبیات هرمسی و در کیش مندایی، صبی یا مغتسله مکمل تحلیل کیش گنوسی است. موضوع تازه ای که در این مقاله مطرح می شود، طرح عرفان مانوی است که از دل کیش گنوسی صدر مسیحیت برآمده و در سده سوم میلادی، روشنفکران دینی شرق (پیروان دیناوریه در خراسان) و نحله های دینی- عرفانی غرب (آسیای صغیر، سوریه و مصر) را سخت تحت تاثیر قرار داده است. بن مایه عرفانی مانویت، عبارت است از: هبوط روح از عالم نور به این جهان. در این مکتب، رسالت انسان، آزاد کردن پاره های روح علوی محبوس در پیکر مادی، رستگار شدن روح و پیوستن به جهان نور است.

دین مانوی در زمان ساسانیان، که در ایران حکومتی دینی برپا کرده بودند، گسترش یافت. اما بزرگان دین زردشتی، که حکومت پادشاهان ساسانی را نیز تحت تاثیر خود قرار داده بودند، با این دین سر به مخالفت برداشتند و سرانجام مانی را محاکمه و اعدام کردند و دینش را از ایران برانداختند. این مخالفت ها و ضدیت ها در پاره ای از متن های پهلوی و پازند، ازجمله متن پازند شکند گمانیک، کتیبه های کردیر و متن پهلوی دینکرد سوم بازتاب یافته است. در این مقاله ابتدا به معرفی این متن ها پرداخته شده، بخش هایی از آنها ذکر و از نظر محتوایی بررسی و با آموزه های مانوی مقایسه شده است.

مقالۀ حاضر به بررسی کمی و کیفی نغمه های مذهبی و متون آوازی مانویان ایرانیِ ساکن در آسیای مرکزی می پردازد که در یکی از آنها با شناسۀ M797 بازتاب پیدا کرده است. دست نوشته های این نغمه ها که در آستانۀ سدۀ بیستم در واحۀ تورفان واقع در ایالت شین جیانِ چین کشف شده اند، نشان می دهند که مانویان در مانِستان های خویش ترانه ها و آوازهایی داشتند که آنها را در قالب گروه همسُرا و دسته جمعی می خوانده اند. در این نوشتار می کوشیم نشان دهیم متن های آوازی مانوی چه اهمیتی در مطالعات دینی داشتند؟ از چه ساختاری پیروی می کردند؟ چه ویژگی هایی داشتند؟ به چه زبان هایی تولید شدند؟ و درنهایت آنها را چگونه باید تفسیر کرد؟ این تجزیه و تحلیل، رویکردی متن شناختی دارد و گاهی بنا بر ضرورت وارد حوزۀ زبان شناسی تاریخی نیز می شود. در این مقاله می کوشیم تا آنجا که قطعۀ فارسی میانه - پارتی M797 و دیگر مستندات اجازه می دهند به پرسش های پیش گفته پاسخ دهیم.

یکی از صنایع ادبی بکار رفته در متون ودایی، متون ایرانی باستان و متون ایرانی میانۀ غربی صنعت جناس اشتقاق است. جناس اشتقاق آوردن دو یا چند کلمۀ هم ریشه است. جناس شبه اشتقاق آوردن دو یا چند کلمه است که به دلیل داشتن حروف مشترک هم ریشه به نظر می رسند، در حالی که هم ریشه نیستند. نمونه های جناس اشتقاق در متون ایرانی باستان و میانه، از جهت شیوۀ ساخت قابل دسته بندی است. بکار بردن یک واژۀ واحد با دو پیشوند گوناگون، بکار بردن یک واژۀ واحد یکبار با پیشوند و یکبار بدون پیشوند، بکار بردن دو واژۀ هم ریشه با دو پیشوند گوناگون، بکار بردن دو واژۀ هم ریشه یکبار با پیشوند و یکبار بدون پیشوند و نیز بکار بردن واژه هایی دوجزئی به همراه واژه ای که با یکی از آن دو جز هم ریشه است، از این شمارند. موارد دیگری از جناس اشتقاق هم در این متون به کار رفته اند. جناس شبه اشتقاق نیز در این متون بکار رفته است. در مواردی که در این متون جناس شبه اشتقاق بکار رفته، ممکن است نویسنده یا شاعر تصور کرده باشد که واژه هایی که بکار برده واقعا هم ریشه هستند و به زعم خود جناس اشتقاق بکار برده باشد. صنعت جناس اشتقاق و جناس شبه اشتقاق در ادبیّات ایرانی دوران باستان و میانه و نو (فارسی دری) استمرار و توالی داشته است.

بیان مسئله: عجایب نگاری درخصوص یک سنت دیرین در هنر و ادبیات بسیاری از فرهنگ ها و تمدن ها به کار می رود. آنچه در این پژوهش موردبحث و تمرکز قرارگرفته است، شامل نمودهای محتوایی و هنری ناظر بر سنت عجایب نگاری در ایران با رویکرد بر متون پهلوی و مانوی عهد ساسانی سده های نخست پس از اسلام است. این نمودها شامل موجودات اسطوره ای، وقایع عجیب و روایات مابعدالطبیعی هستند. پژوهش، با تجزیه و تحلیل متون و داستان های ادوار ذکرشده، در پی چگونگی کاربست عناصر عجیب برای انتقال ایده های دینی و فلسفی، درس های اخلاقی و مفاهیم کیهان شناختی است.هدف: واکاوی رویکردهای خیالی و عجایب نگارانه در هنر و ادبیات ایران ساسانی، مبتنی بر سنت های فکری، دینی و اسطوره ای پیش از اسلام است.سؤال تحقیق: «عوامل تأثیرگذار بر نمود عجایب نگاری در ادبیات و هنر پهلوی و مانوی در عهد ساسانی و سده های نخستین اسلامی کدام اند؟»روش تحقیق: این پژوهش از نوع بنیادی بوده و با روشی توصیفی- تحلیلی و گردآوری اطلاعات از منابع کتابخانه ای، اسناد الکترونیکی و استفاده از محفوظات موزه ها، به تجزیه وتحلیل استنتاجی داده های برخاسته از نمونه های متنی و آثار هنری ادوار یادشده پرداخته است.نتیجه گیری: پژوهش بیانگر آن است که سنت عجایب نگاری در هنر و ادبیات ایران به سبب بهره مندی از مبانی منسجمی چون قوه اسطوره، نمادپردازی و رمزگرایی، انسان انگاری و دین و نیز به واسطه اشتراکات گوناگون محتوایی و سبکی و تأثیرات بینامتنی درون مایه ای با تمدن های دیگر، دارای زنجیره ای پیوسته و الگومدار از عهد پیش از اسلام تا سده های نخست پس از ورود این آیین در ایران است.